تلاجن-Talajen

ادبیات عاشورایی

noori-shivan — Mon, 14 Dec 2009 19:09:18 GMT

ادبیات عاشورایی

ادبیات عاشورایی با امتناع امام حسین (ع)از بیعت با یزید شروع شد و در خطبه ها و سخنرانی های افشاگرانه و رجز خوانی های امام و یاران و فرزندانش در میدان جنگ متجلی گشت و بعد از آن توسط پیام رسانان نهضت انسان ساز و دشمن سوز کربلا ،مخصوصاحضرت زینب (س) و امام سجاد (ع)ادامه یافت

معروف است که "عمروبن جناده"نوجوان یازده ساله ای که پدرش قبلاًشهید شده بود، به همراه مادرش درکاروان امام حسین(ع)شرکت داشت ودرهنگامه ی نبرد اشعار نغز وزیبایی از خود به یادگارگذاشت.رجز خوانی های این نوجوان رشیددرمورد خود نیست بلکه درتوصیف ومعرّفی کاروان سالار نهضت کربلاست واین خود بیانگرعمق معرفت وارادت این نوجوان به مقتدای خویش است .

امیری حسین و نعم الامیر

سرور فواد البشیر النذیر...

به گواهی تاریخ «عبیدالله جعفی»،شاعر عرب از نخستین کسانی است که بعد از شهادت امام حسین (ع)و یارانش وارد کربلا شد و بر سر مزار امام حسین (ع) ودر مدح و رثایش دیوان شعری سرود.

ابعاد قیام امام حسین (ع) وعمق این فاجعه ی بزرگ و تأ ثیر آن در لایه های مختلف جامعه ی ایرانی آن قدر زیاد بود که به محض بستر گشایی شعر فارسی،وارد ادبیات فارسی شد و به عنوان یک موضوع محوری همیشه پایدار،در ادب فارسی در همه ی دوره های تاریخی، نمودار و ماندگار گردید.

به طور مشخص نقطه ی عطف حضور ادبیات شیعی ،با فردوسی بزرگ آغاز می شود ودر قرن چهارم ،کسایی مروزی در این عرصه نام بردار گردید.کسایی مروزی را به عنوان پرچم دار ادبیات شیعه می شناسیم.او علاوه بر مدح و منقبت پیامبر(ص)وحضرت علی(ع)،نخستین سوگ نامه ی فاجعه ی کربلا را سروده و به ثبت رساندکسایی در واقع پیشگام شاعران عاشورایی(قوامی رازی در قرن ششم)و محتشم کاشانی در قرن دهم است.

بعد از کسایی شاعرانی چون ناصر خسرو،سنایی،سیف فرغانی،عطار،مولوی و...سوگ سروده هایی توصیفی ویا تلمیحی در مورد عاشورا به یادگار گذاشتند.

متأ سفانه در شعر کلاسیک فارسی ،به همه ی ابعاد و زوایای قیام عاشورای حسینی پرداخته نشده است.در یک بررسی موضوعی ،آن چه از سروده های کهن برداشت می شود یا نگاه عارفا نه ویا بُعد سوگ و مرثیه و شرح مصا ئب و مظلومیت شهدای کربلاست مثل ترکیب بند معروف محتشم کاشانی و جای ابعاد اخلاقی قیام و پیام عاشورا و بعد حماسی آن خالی است .و کمتر به ظرافت ها و زیبایی های آن پرداخته شد که خوشبختانه این ابعاد در شعر شاعران معاصر تا حدودی پرداخته و نمایانده شده است.

ادبیات عاشورایی را در گونه های مختلف هنری می توان یافت از جمله در شعر،نثر،تعزیه،نقاشی،خطاطی،سینما،مرثیه سرایی ومرثیه خوانی،پرچم ها ، کتیبه هاو...

در حوزه ی شعر ،اوج پردازش به واقعه ی عاشورا و ادبیات شیعی،عصر صفوی است،به علت رسمی اعلام شدن مذهب شیعه وممانعت شاهان صفوی از مدح خویش و درباریان و تشویق شاعران برای زنده نگه داشتن یاد و نام آل علی (ع)...

در همین دوره ودر عصر شاه طهماسب صفوی،محتشم کاشانی،ترکیب بند معروف خود را می سراید این ترکیب بند که در دوازده بند ونود و شش بیت سروده شد ،پس از چهار قرن از عمر ادبیات رسمی شیعه ،هم چنان شورانگیزی خود را حفظ کرده ودر ایام محّرم شنیده و خوانده ودر کتیبه ها ، پرده ها و پرچم های عزای حسینی نگاشته می گردد.

در مقدمه ی دیوان محتشم کاشانی که توسط "مهرعلی گرکانی" و انتشارات کتاب فروشی محمودی تهران به چاپ رسیده است، حکایت شگفت انگیزی نقل شده است که ذکر آن خالی از لطف نیست«موقعی که محتشم در سوگ برادر نوحه گری می کرد، شبی در عالم رؤیا ، امیر المؤمنین (ع) را دید که به او می فرماید:چرا برای فرزندم حسین (ع) مرثیه نمی گویی؟گفت:یا علی از کدام مصیبت او شروع کنم؟امیرالمؤمنین (ع) فرمود:بگو،" باز این چه شورش است که در خلق عالم است."محتشم از خواب بیدار شد ه و بقیه را می گوید تا می رسد به مصراع اول بیت چهلم."هست از ملال گر چه بری ذات ذوالجلال"ودر مصرع بعد باز متحّیر بود که چه بگوید که شایسته مقام ربوبی باشد ولی باز مدد به او رسید ودر خواب حضرت ولی عصر (عج) را می بیند که به او می فرماید ، بگو:"او در دل است و هیچ دلی نیست بی ملال" وبدین ترتیب بیت چهلم تکمیل می شود وادامه می یابد

با توجه به ارادت و دل سپردگی خالصانه ی محتشم کاشانی به خاندان عصمت و طهارت و لطافت و سوزناکی و ماندگاری اثر ، حضورامداد و عنایتی غیبی دراین اثر بعید نیست.

محتشم کاشانی نه تنها به سرایش چنین اثر ماندگار و پرداخت بلکه سر مشق شاعران عاشورا پردازی چون "صباحی بید گلی" ،"وصا ل شیرازی" و "میرزا محمود فدایی مازندرانی" هم شد.

میرزا محمود مازندرانی ،شاعر قرن سیزدهم به تقلید از محتشم، طولانی ترین ترکیب بند عاشورایی ادب فارسی را در بیش از چهار هزارودویست بیت پدید آورد این مقتل منظوم در دیوان او که در سال 1377 توسط انتشارات اسوه منتشر شده است ،موجود است.

اینک چند بیت ازآغازین از ترکیب بند عاشورایی فدایی مازندرانی :

پرسیدم از هلال که قّّّدت چرا خم است ؟

گفتا خمیدن قدم از بار ماتم است

گفتم به چرخ بهر چه پوشیده ای کبود؟

آهی کشید و گفت که ماه محرم است

این ماتم شهی است که شرح مصیبتش

نی در توان کلک و نه در قوه ی فم است

دل ها برای اوست که اندر تپیدن است

دریا ز شور اوست که اندر تلا طم است ...

شاعران قرن سیزدهم ،هم به خلق اشعار عاشورایی بی اعتنا نبودنداز جمله ی این شاعران که به فراخور درک و دریافت خود، اشعار عاشورایی سروده اند . قاآنی و یغمای جندقی می باشند.

ادبیات آغازین قصیده ی 23 بیتی قا آنی چنین است

بارد. چه ؟ خون. که؟ دیده. چسان ؟ روز و شب

از غم ، کدام غم ؟ غم سلطان اولیا

نامش که ُبد ؟ حسین. از نژاد که ؟ از علی.

مامش که بود ؟فاطمه . جدش که ؟مصطفی .

چون شد ؟ شهید . به کجا؟ دشت ماریه .

کی ؟ عاشر محرم . پنهان ؟ نه برملا...

این قصیده اگر چه از مؤ لفه های یک اثر ادبی خالی است و فقط کلامی منظوم است اما به جهت صراحت و سؤال و جواب و روشن گری های مستند تاریخی در نوع خود کم سابقه است.

یغمای جندقی از دیگر شاعران قرن سیزدهم است که اشعار زیادی در رثای شهدای کربلا از او به یادگار مانده است.

این نوحه در رثای حضرت علی اکبر (ع) از او به ثبت رسیده است.

می رسد خشک لب از شط فرات ،اکبر من ، نوجوان اکبر من

سیلانی بکن ای چشمه ی چشم تر من ، نوجوان اکبر من

تا ابد داغ تو ای زاده ی آزاده نهاد ، نتوان برد ز یاد

از ازل کاش نمی زاد مرا مادر من ، نوجوان اکبر من و...

در روز گار معاصر ، شاعران پیشکسوتی چون علی موسوی گرمارودی ،علی معلم،شهریار،سید حسن حسینی و دکتر قیصر امین پورو... آثار فاخر و ماندگاری همراه با درک عمیق تری از اهداف قیام و پیام عاشورا و پردازش موضوعات متنوع تری از ابعاد حرکت شور انگیز امام حسین(ع) خلق کردند.ومعتقدم آثار ارزشمند تر در راه است.

در حوزه نثر هم اندیشمندان زیادی به کالبد شکافی واقعه ی عاشورا پرداخته اند.که می توان این آثاررا از نظر نوع به تاریخی،پژوهشی و تحلیلی و نثر های ادبی تقسیم کرد.

استاد شهید مرتضی مطهری،دکتر علی شریعتی،محمد رضا حکیمی،پرویزخرسند، دکتر جعفر شهیدی،سید مهدی شجاعی، جواد محدثی،دکتر محمدرضا سنگری و...از جمله کسانی هستند که آثار ارزشمند بسیاری از آن ها در عرصه ی ادبیات عاشورایی منثورمنتشر شده است.

از دیگر وجوه رایج ادبیات عاشورایی، تعزیه است. این هنر نمایشی و اثر گذار از قرن های اول و دوم در ایران رایج بوده است. از زمان آل بویه به صورت رسمی در آمد واز زمان صفویه بر اوج ورونق آن افزوده گشت.وبا موسیقی و دیگر عناصر نمایشی در آمیخت این ژانر به جهت ترسیم عینی وقایع و ایجاد هم حسی قوی، اگر سادگی و سلامت خود را حفظ نماید و اسیرو آلوده ی خرافه ها و دست کاری های غیر ضروری نگردد، عاطفی ترین لحظات را برای مخاطب،مخصوصا مخاطب عام رقم خواهد زد.

در عرصه ی سینما و تئاتر وسریال این سال ها شاهد خلق آثارعمیق تربا پشتوانه ی پژوهشی بیشتری هستیم .ودر عرصه های هنری دیگر هم همین طور. به طور مثال درعرصه تابلوو نقاشی ،شاهکار معروف عصر عاشورا اثر استاد محمود فرشچیان شهرتی جهانی یافت

عشق و علاقه به امام حسین (ع) هم چون شعله های شهادتش خاموشی ناپذیر و نامیراست. وهیچ هنر و هنرمند بینا و بصیری نیست که بتواند از آن چشم بپوشد و اسیر کمند جادویی اش نشود و ادبیات عاشورایی جویباری ابدی خواهد بود که از سر چشمه های ذوق ،احساس، معرفت وارادت هنر مندان شیعی و حسینی خواهد جوشید وبر کتیبه ی هستی نقش خواهد بست و زمان و مکان هم نخواهد شناخت چنان که پیامبر اکرم(ص)فرمودند:

از شهادت حسین حرارتی در دل های مومنین ایجاد می شود که تا ابدییت سردی و خاموشی نمی پذیرد .

منابع:

۱-هزار سال شعر فارسی /جعفر ابراهیمی و دیگران/کانون پرورش فکری/چاپ دوم/۱۳۶۹

۲-پیشاهنگان شعر فارسی/به کوشش دکتر محمد دبیر سیاقی

۳-دیوان محتشم کاشانی /مهر علی گرکانی/تهران انتشارات محمودی

۴-تاریخ ادبیات ایران وجهان ۱و۲ دوره ی متوسطه

۵-مجله ی رشد معلم /شماره ۲۳۷مصاحبه دکتر محمد رضا سنگری

noori-shivan — Sun, 01 Nov 2009 09:36:18 GMT

نیما یوشیج و خیام واره هایش

به بهانه ی یکصد و چهاردهمین سال تولد ش

عباس حسن پور

رباعیات یک راز نگهدار عجیبی برای من شده است،خودم نمی خواهم فکر کنم چرا؟ (نیما)

پیشگامی نیما در شعر نو و ارمغانی که از این رهگذر به یادگار گذاشت، باعث شد آثار قلمی دیگرش نظیر ( داستانها، نقد، رباعیات ، نامه ها، اشعار تبری و... ناخوانده و سر بسته بماند .جامعه ی ادبی ایران او را فقط با شعر نو و تئوری های مربوط به آن ، شناخته و شناسانده است واین مایه ی دریغی بس بزرگ است. .

از ظاهر عملکرد ادبی در مورد نیما بر می آید، فقط اشعار حوزه ی مکتب او، توسط منتقدین و علاقمندان، کدخوانی و رمزگشایی شد و بقیه آثار ، تاملات و ره یافت هایش در حاشیه قرار گرفته اند، که خود محصول نوعی کوررنگی در مقابل رنگارنگی اندیشه و آثار متنوع اوست.

نیما شاعر و نویسنده ای چند وجهی است و درصدد یافتن و تجربه ی توانایی های خویش ، به همین دلیل ، عرصه های دیگر را هم رج می زند و رصد می کند . اگر شعر نو را متن کارش قلمداد کنیم حواشی کارش به همین اندازه ، قابل بررسی و تامل است.

یکی از بخش های ازنگاه و نظر افتاده ی آثار این شاعر، رباعیات اوست. 593 رباعی که 55 صفحه از دیوان اشعارش را پر کرده است. نیما با سرایش این تعداد از رباعی که هر کدام بار اندیشه ای را بر دوش می کشند و از نهاد ناآرام و خسته ی او برآمده اند، رکورد قابل ملاحظه ای رادر بین شاعران کلاسیک و نو به یادگار گذاشته است ( اگر چه در مقدمه ی رباعیات آنرا چند هزار برمی شمارد!)

او در ابتدای رباعیات خود ، نکات درخور اعتنایی را عرضه می دارد." اگر رباعیات نبودند من شاید در مهلکه ای ورود می کردم ، شاید زندگی بر من بسیار ناشایست و تلخ می شد در رباعیات به طور مجمل بیان احوال خود کرده ام .... رباعیات یک راز نگهدار عجیبی برای من شده است. خودم نمی خواهم فکر کنم چرا ؟ آیا چندین هزار رباعی باشد ؟¹

رباعی که اکثر پژوهندگان آنرا قالبی کاملاً ایرانی دانسته اند یکی از قالب های کوتاه شعری است با مجالی اندک اما محمل اندیشه های بزرگ، به عبارت دیگر ایجاز و اقتصاد کلام ولی تراکم تصویر و معنی، از ویژگی های ذاتی این قالب شعری است. جوشش و بارش شاعر در این قالب دفعی است نه تدریجی ، چرا که باید بلافاصله پس از سلام، والسلام گفت. بنابراین به تعبیر دکتر غلامحسین یوسفی در چشمه ی روشن « جادوی بیانی»، ویژه ای را می طلبد.

نیما در رباعیات خود برخلاف شعر نو که بیشتر، شاعر اجتماعی – طبیعی است ، همسان ساری است که آرام ندارد و به این شاخه آن شاخه می پردو به هیات هر چیزی و هر کسی در می آید. تنوع مضمونه ها، رباعیات را به معجونی از اندیشه های شاعرانه و فلسفی بدل کرده است به طوری که فهرست کردن موضوعی آن ها ( آن طوری که صادق هدایت برای خیام کرده است) دشوار به نظر می رسد.

نیما در رباعیات هم، شاعری اندیشه گر است و در صدد ابلاغ پیام و قدر وقت خود و مخاطب را می داند، زبان ، واژگان و گاهی هم ، وزن در رباعیات نیما تحت الشعاع اندیشه و معنی قرار دارند او در این اشعار، هیچ وسواسی در یک دست سازی ساختاری و گزینش واژگان ، به نفع واژگان امروزینه ندارد. گویی پذیرفته است، رباعیات را باید در همان فرم متعارف سرود و گذشت.

رباعیات او چنان که گفتیم تنوع محتوایی و مضمونی دارند،اما بسامدیابی مضمونی این آثار، می توان نتیجه گرفت که سهم بث الشکوای شاعر از روزگار، ابنای زمانه و اندیشه های خیامی از موضوعات دیگر بیشتر است.

نیما تمام حیرت خود در مقابل هستی و آغاز و فرجام آن و مسائل پیرامونی که بنا و بنیانی ازلی- ابدی دارند، خیام وار در رباعیات به نمایش گذاشته است.موضوعاتی چون عشق، عقل، امید، مرگ و میلاد، طبیعت ، دوست ، مسائل اجتماعی، راز آفرینش ، ناپایداری روزگار، وطن، دریافتن دم، دفاع از مکتب ، تلخی ها و ناکامی ها ، التذاذ و شادخواری ها، جبر و اختیار، ثبت ماوقع و لحظات زودگذر زندگی و ...از دیگر موضوعات رباعیات او هستند.

موضوع مهم دیگر که در غالب اشعار نیما قابل ره گیری است، دعوت به حرکت و شدن است . او با رسالتی روشنگرانه و اغتنام فرصت می خواهد از مرزهای مسدود موجود بگذرد و از محدودیت ها به عنوان فرصت استفاده کندو در مقابل گردن فرازی های هستی و حیات موضعی تهاجمی ³ و پویا را گوشزد می نماید. منحنی این دعوت به حرکت، از پندهای پدرانه تا نهیب روشنفکرانه قابل ترسیم است.

در ادامه با مدخلی کوتاه، به انعکاس تعدادی از رباعیات نیما با اندیشه های خیامی می پردازیم منظور من از اندیشه های خیامی نیما، همان خط سیر جوهره ی فکری – فلسفی خیام است که توانست با محدودیت کمی اش ، مخاطبان جهانی کسب کند.

در نمونه هایی که در ادامه خواهد آمد ، نیما از چند جهت با خیام همانندی و همسانی دارد. یکی ، از نظر قالب شعری که خیام وار قالب رباعی را برای بیان اندیشه های ژرف فلسفی انتخاب کرده است. دیگر این که در بیان این اندیشه ها با خیام اشتراک واژگانی دارد و همان ظرف ها را برای مظروف خود برمی گزیند و دیگر از نظر مضمون و محتوا و طرز تلقی و بیان .

در این رباعیات نوعی حیرت فلسفی به مساله ی هستی، وجود، میلاد و مرگ و... وجود دارد، وقتی کار به فلسفیدن کشیده می شود موضوع عمق می یابد و فربه، مه آلود و رازناک می شود مسائلی که قدمتی ازلی دارند و از اعماق ابنای بشر برخاسته و پاسخ آن ها هم در اعماق نهفته است.

موضع نیما همانند خیام در برابر راز هزار توی هستی و سرگردانی عقل در برابر آن ،خاموشی، رجعت و استیصال نیست بلکه حرکت است، حرکتی که به « دم غنیمت شمردن» تعبیر می شود.

پرسش های بنیادی، تلاش برای راه یابی به راز هستی و حیات، ، مرگ آگاهی ، تلاش و تسلیم و لحنی غنایی را می توان در این گونه رباعیات دید و کاوید.

می و مستی نیمایی هم چون خیام، حافظ، مولانا و ... مفهومی نمادین دارند و معنای دم دستی خود را از دست می دهند.دکتر غلامحسین یوسفی در چشمه ی روشن در این باره می نویسد: « مظهر برخورداری از نعمت های حیات «باده» است و جام و دیگر مناسبات آن».

نگاه و نظر صادق هدایت در ترانه های خیام مفهومی رازناک تری از باده و کوزه را ترسیم می نماید.« ... باده در عین حال که تولید مستی و فراموشی می کند در کوزه حکم روح را در تن دارد، آیا اسم همه ی قسمت های کوزه تصغیر همان اعضای بدن انسان نیست مثل دهنه، لبه، گردنه، دسته، شکم و... ازاین قرار کوزه یک زندگی مستقل پیدا می کند که باده به منزله ی روح آن است.

و اینک نمونه هایی از رباعیات خیامی نیما

1)عمری زپی حریف و پیمانه شدیم

عمری به هر آن چه بود، بیگانه شدیم

تا وقت برآید که چه کردیم و چه شد

رو از همه در کشیده افسانه شدیم

2) جستیم ز جرم خاک تا کنه وجود

کس از پس پرده ،پرده برما نگشود

آن بحر محیط که با گردش ما

نه هیچ از آن کاست، نه بر آن افزود

3) بر دامن کوه بنگر آن ابر کبود

در خرمن آتش زده آتش دود اندود

یعنی که ز رفتگان چه ماندست نشان ؟!

از ما پس ما نیز همین خواهد بود

.4) مهتاب دمید و گل بیفروخت چو خون

می گیر و دمی رها شو از چند و زچون

گر بر نهدت زمانه ، اندوه مخور

ور بر کشدت ، مباش ایمن زفسون

5) این ابر نه بر تو، نه به من می خندید

نه نیز به روی یاسمن می خندد

برشوره ی بی حاصل از بس که گریست

بر حاصل کار خویشتن می خندد

6) گفتم به برم، گر آمدی زود مرو

از خود سخنی بیار و حرفی بشنو

گفتا، سخنی بجاست ، اما چه کنم؟

یک جام تهی دارم و صد جا به گرو

7) آمد به سوی مسجد زاهد مردی

و آمد به سوی میکده، می پروردی

این جام ، همی گرفت و آن نوحه به کف

هر دو ز پی خلاص جان از دردی

8) ما راست گنه ، از تو چه مکتوم بود

بی هیچ گنه قصه نه مختوم بود

پندار که از ما نرود، هیچ گناه

عفو تو ولی چگونه معلوم بود؟

9) حیف است که چون کوزه بمانی خاموش

تا آن که چه کس ترا کشد بر سر دوش

چون رود روان باش به طبع رفتار

برخیز و بیاشوب و بفرسای و بکوش.

10) گویند می لعل چرا داری دوست

آنی که غمم برد و هم افزود نکوست

می؛ رنگ لبش دارد و تا هست مرا

لب بر لب جام، در دلم قصه ی اوست

11) بنشین به غم خود نفسی بر لب جوی

می خور به تمنای بتی غالیه موی

باهم نفسی چند و به وقتی همه سعد

باریک مشو، فکر مکن، بحث مجوی

12) در بود و نبود، اگر زیان ور همه سود

جز دایره ای نیست، جهان موجود

این رشته سر دراز دارد یعنی؛

چندان که بگردیم، همان خواهد بود

پاورقی:

1- دیوان کامل نیما / به کوشش سیروس طاهباز/ انتشارات نگاه / چاپ اول / ص 519

۲- می توان موضع بشری را در مقابل آنچا بر او می گذرد و یا تحصیل می شود به ( موضع انفعالی، تدافعی و تهاجمی) تقسیم کرد.

noori-shivan — Sat, 17 Oct 2009 19:12:38 GMT

ساده تر از سلام

یادی از سلمان هراتی

سلمان هراتی از شاعران بنام و از پیشگامان صاحب سبک شعر انقلاب وادبیا ت پایداری است .او در هفتم فروردین 1338 در" مزر دشت تنکابن" متولد شد .فوق دیپلم هنر را ازتربیت معلم تهران دریافت کرد و باعلاقه و عطشی استسقا یی به معلمی پرداخت . در نقاشی و عکاسی و موسیقی دستی داشت.حدود سا ل های (50 و51 ) خرقه ی شعر را بر تن کرد. وبا سرعتی ناباورانه که ریشه در مرگ آگاهی او داشت ، به سمت قله های شعر حرکت کرد و صدا و سبک خود را در عرصه ی شعر انقلاب به ثبت رساند .

هراتی از نخستین کسانی است که با دریافت ضرورت زمان به حلقه ی شاعران انقلابی در حوزه ی هنری پیوست و همگام با زنده نامانی چون قیصر امین پور و سید حسن حسینی و... ، هنر شعری خود را به خدمت انقلاب درآورد.

سلمان درنگی شقایقی داشت، همچون جوانه ای در بهار شکفت ، غنچه بست و گل داد و سرانجام درپاییز (1365 ) در غروب غمناک جمعه ای در حالی که عازم روستایی محروم در"لنگرود" جهت تدریس بود در یک حادثه ی رانندگی کبوترانه از این خاکدان پر گشود

هراتی شاعریست، شمالی، مردم گرا، روستایی، هم ذات با سیلی خوردگان و پابرهنگان، انقلابی،آرمانگرا،ساده و صادق،اثرگذار اما گمنام و ...

سرنوشت سلمان چیزی شبیه سرنوشت نیماست، نیما اول جهانی شد، بعد وطنی و استانی، سلمان اماهنوز هم در دیار خود غریب است. و اگر نبود تلاش هرازگاهی یاران حوزه ی هنری سلمان، بعید نبود که او را واقعاً «هراتی» بدانیم

لابد شنیده اید«شاندروپتوفی» با همین ویژگی های هراتی ( سرایش اشعار انقلابی و وطنی و پیکار در جنگ استقلال جویانه ی مجارستان و مرگ در بیست و هفت سالگی) شاعر ملی مجارستان شد.

برای دسته بندی مطلب،چند تشخص شعری سلمان را با توجه به آثار منتشر شده اش تقدیم می کنم به او که( دلگیر از همیشه ی تاریکی / فریاد را/ از منتهای گلویش عبور داد / و بذر عشق را / به نیت تقوی / به خاک ریخت ...1

یک : سلمان هراتی پس از نیما اثر گذار ترین شاعر مازندرانی است،اگر چه شاعران بزرگی چون دکتر حسن هنرمندی، محمد زهری، جمال شهران و ... از مازندران برخاسته و دفتر و دیوانی را برگنجینه ی ادب گران سنگ ایران زمین افزودند، اما هیچ کدام توفیق تاثیر سلمان هراتی بر شعر و شاعران استان و خارج از استان را نداشتند . سلمان توانست، با اتکال به استعداد و یافته های ادبی و بینش و باور اعتقادی خود در شاخه ای از شعر( شعر انقلابی، ایدئولوژیک و اعتقادی) قابلیت قابل ملاحظه ی خود را به اثبات برساند. شایداو تنها نماینده ی دیارش در عرصه ی ادبیات پایداریست و این منزلت را باید ثبت کرد و ارج نهاد. قرار گرفتن در متن دوران خفقان، التهابات انقلاب، جتگ و شور آتشناک جوانان و ... و همچنین تربیت ایمانی و اعتقادی باعث شد سلمان با چشم باز به جرگه ی شاعران انقلاب بپیوندد و به اصلی ترین موضوع اجتماعی عصر خویش، ژرف کاوانه بنگرد و شاعرانه به تصویر بکشد. این دست از شعرهای سلمان سرشار معنویت ، آرمانگرایی و تقدس شهادت و پایداریست و... است

دو : سلمان هراتی اگر چه از منظر زبانی و بینش شرقی - عرفانی و طبیعت گرایی و بوم پردازی تحت تاثیر فروغ ؛سهراب سپهری و نیما قرار گرفت. اما به راحتی توانست، غبار تقلید را از آثار خود بتکاند. از فروغ زدگی و سهراب گرایی در آثار او خبری نیست ،ماحصل کار سلمان سبکی شد که باید آن را پی ریزی یا ره گیری شعر آسان انقلاب نام نهاد. ردپای این صداقت و بی پیرایگی در آثار شاعرانی که بعد از وی به خصوص ( در حوزه شهر انقلاب) هم چنان می سرایند، نمایان است.

سه : زبان شعر سلمان زلال و ته نشین شده است و به زبان معیار و محاوره نزدیک، اگر فروغ و سهراب را از لحاظ انعطاف و نرمی زبان در یک طرف و نیما را به لحاظ درشتناکی و آرکایسم در طرف دیگر قرار دهیم «زبان سلمان ، تلفیق استادانه ای از نیما وسهراب است و در واقع یک زبان منحصر به فرد به حساب می آید، در شعر سلمان طبیعت شمال به گونه ی ملایم تری نسبت به نیما جریان دارد و ترکیب سازی ها و ایجاد فضای ملموس در شعر او باور پذیرتر و واقعی تر از سهراب اند ». 2،

دریا، جنگل ، کوه و علف و ... در شعر سلمان چندین گام به حقیقت شان نزدیک ترند و این چیزی جز نقب به ذات و عمق پدیده ها و موشکافی شهودانه ی شاعر نیست، سلمان به عناصر زیبایی سخن چندان گردن نمی دهد، اسطوره های سلمان عموماً مدهبی، آیینی و متعارفند و استعاره های او هم همین طور، لذا صداقت و سادگی ، ودر عین حال ژرفای اندیشه های او غبطه آور و رشک انگیز است. به عبارت دیگر سلمان استراتژی سهل و ممتنع را در اکثر اشعارش رعایت کرد ،انگار واقع گرایی و ساده سازی گزاره های شعری او عمدی است.

چهار: ویژگی دیگر سلمان « خودآزمایی» اوست، چه درحوزه ی فرم و چه در حوزه ی مخاطب، او اکثر قالب های متداول شعری ( غزل، مثنوی ، رباعی ، دو بیتی، چهار پاره ، شعر نیمایی و سپید) را تجربه کرده است و از طرف دیگر مخاطبان سلمان از کمیت بیشتری برخوردارند چرا که او علاوه بر شعر بزرگ سال، برای نوجوانان هم شعر سروده است کتاب «از این ستاره تا آن ستاره» مجموعه شعر صمیمانه ی او برای نوجوانان است و انصافاً توانسته است با رعایت ویژگی ها و مطالبات این گروه سنی، مجموعه ی قابل قبولی را ارائه نماید.سلمان در اندیشه و محتوای آثار تعصبی ویزه دارد. مضمونه های تکراری در آثار او فراوان است او اهل « توتم» و « تابو» ست، اما در فرم شعر بازتر عمل می کند، تعدد قالب ها، بیانگر این است که سلمان درصدد کشف توانایی های خود است و همچنین به عنوان یکی از شاعران معاصر به فقر ادبیات کلاسیک این سرزمین در عرصه ادبیات کودک و نوجوان پی برده بود، او ضمن سرودن شعر برای کودکان که خود امتیازی است، به سرایش اشعار با محتوای انقلابی – اعتقادی برای این دست از مخاطبان پرداخت و جزء طلایه داران اعتقادی – آیینی شعر نوجوان محسوب می شود.

پنج : ویژگی دیگر سروده های سلمان، انعکاس و تبلور طبیعت زیبا و راز آمیز مازندارن است. به عبارت دیگر، کلید واژه ی بسیاری از سروده های سلمان برآمده از محیط بالش و رویش خود اوست این بوم پردازی از چند وجه قابل بررسی است. اولاً کاربرد عناصر بومی محیط مثل جنگل ، دریا ، کوه ، شالی، ابر و باران و ... و دیگر بازتابش واژگان بومی و محلی در شعر، چیزی که تا قبل از نیما، « تابو» بود. کلماتی چون ( تو مجار، کله چال، بالو، ولگان، گالش کرزل و کرچل و غیره ) که سلمان از کاربرد آن چون خلف راستین خود نیما، باکی ندارد و به غیر شاعرانه بودن این عناصر نمی اندیشد. نکته ی دیگر، بازتاب ضرب المثل ها و فرهنگ و باور مردم مازندران در سروده های این شاعر است. مثل « آب در سمار کهنه ریختن » که فارسی شده ی مثلی مازندرانی است و بیانگر یادکرد خاطره ها و صحبت از گذشته های دور است و یا در شعر من هم می میرم آنجا که می گوید : من هم می میرم / اما نه مثل حیدر / که از کوه پرت شد / پس گرگ ها جشن گرفتند / و خدیجه بقچه های گلدوزی شده را / در ته صندوق های پنهان کرد 3...دقیقاً به نوعی از رفتار رایج این سامان در همدردی همسایگان و اهالی آبادی با صاحبان عزا اشاره دارد « بقچه های گلدوزی شده » نماد شادی ها و سرخوشی هاست و پنهان کردن آن یعنی ابراز همدردی و تسلای خاطر بازماندگان که متاسفانه امواج مدرنیسم، این سنت ها و هنجارهای پسندیده را مغشوش ساخته است.

شش: تشخص دیگرشعر سلمان، نرم گریزی در کاربرد و یا جسارت در استخدام واژه های غیر شعری مهر باطل زد،او هم مثل بسیاری از شاعران معاصر، بر کارت واژه های غیر شعری مهر باطل زد و حضور بسیاری از واژگان امروزی و غریب الاستمال در شعر را معمول ساخت کلماتی مثل ( نوبل، ماری جوانا ، کوکتل مولوتف، دایناسور، والبوم ، کاپیتالیسم، طاق نصرت ، آجیل ، آرشتیکت ، کلکسیون ، کوما ، پیپسی، شوفاژ، شومینه، ویترین و ...)

اما کاربرد زیاد این نوع از واژگان مثلاً در شهر « دنیا در باتلاق تقلب » کفه ی شعر را به سمت تیرهای ژورنالیستی سنگین می سازد، اما این جسارت ، هموار ساختن راههای ناهمواری است که از گذشته های دور، به یادگار مانده است.

هفت : شاخصه ی دیگر شعر سلمان ، محور قرار گرفتن عنوان شعر است که باعث پیوند ارگانیکی در طول و عرض اثر و ایجاد شبکه ی تناسب در کلیت اثر گردد.

« بارش بی وقفه ی » واژگان از یک جنس از اختصاصات شعر اوست که بعدها در شعر شاعرانی از سلک سلمانی، خوش تر درخشیده است. مثلاً در شعر « گالش» ( دامنه، کوه ، چشمه ، رمه ، آویشن ، دره، گرگ، کوچ، خنجر، بیابان و ..) باعث یک دستی ویژه ی شعر می گردد، و یا مثلاً در شعر « جریمه» واژگان ( دبستان ، دفتر، مشق های خط خورده، سیاه، زنگ حساب و جریمه) شبکه ی تناسبی را در طول شعر به وجود آورده است. این کارکرد در فهم مخاطب از فضا و پیام و محتوای اثر، اثر بسزایی دارد.

هشت :برجستگی دیگر شعر سلمان، تاثیر شغل ،یعنی معلمی او بر سروده هاست بخصوص شعرهایی که برای نوجوانان سروده است ، او در کتاب « از این ستاره تا آن ستاره » این وجه را به شایستگی نمایانده است و با روان شناختی زیرکانه ای شعرهای اجتماعی و اعتقادی خود را با واژگان محوری ترین دغدغه های نوجوانان ( درس و مدرسه) و دلبستگی های آنان بیان می کند، تعدد و تکثر این گونه سروده ها در کارنامه ی ادبی سلمان آنقدر چشمگیر است که می توان فصلی تحت عنوان « سروده های مدرسه ای سلمان » برای او منظور ساخت. مثلاً : دفتر کوچک نقاشی من / داخل هر برگت / طرح یک موج کشیدم با رنگ / گفته بودم شاید / بتوانم دریا را بکشم / آه افسوس نشد/ دفتر کوچک نقاشی من / برگ های تو کم است / موج اما بسیار 5....

و یا : زندگی ساعت تفریحی نیست، که فقط با بازی / یا با خوردن آجیل و خوراک / بگذرانیم آن را / هیچ می دانی آیا / ساعت بعد چه درسی داریم / زنگ اول دینی / آخرین زنگ حساب 6 ....

و یا : زندگی در شهر ماشینی است / بستگی دارد به بنزین / بستگی دارد به نفت / زندگی در روستا اما / بستگی دارد به اسب/ ساده و خوش رنگ 7...

جوانی و شور ا نقلابی سلمان از او شاعری حساس، صریح، آرمانگرا و ستیزنده و مطلق اندیش ساخته است. تقبیح تمام وجوه مدرنیسم و اصرار بر دو قطبی بودن هر چه هست ( سیاه و سفید)و قرار دادن اسم های شهلا و کیومرث در مقابل خدیجه و عبدا... در شعر ( زمزمه ی جویبار) بیانگر همین حساسیت و آرمانگرایی اوست. سلمان مثل همه ی آزادی خواهان امید زیادی به انقلاب بسته بود و نتیجه آن را یک جامعه ی ایده آل با حاکیمت مطلق معنویت بدون هیچ گونه رنگ و نیرنگ انتظار می کشید.

« اگر زنده می ماند – که کاش چنین بود – یقیناً صراحت و دردمندی اش او را به اصطکاک شدید با کجروی ها می کشاند».8

اکنون سلمان نیست ، اما صدای او که از حنجره ای مظلوم و نوشکفته برخاسته، وجود دارد. شعر سلمان باید براساس فرهنگ حاکم و دغدغه ی شاعران ادبیات پایداری روزگارش نقد شود. سلمان جامعه، مردم، ظلم ستیزی، صداقت، صراحت و سادگی را فراموش نکرده بود، امیدوارم که فراموش نشود

پانوشت ها :

1- سلمان هراتی / دری به خانه ی خورشید / ص 19

2- گل چه پایان قشنگی دارد/ ص 122/ سعید بیابانگی .

3- سلمان هراتی / دری به خانه ی خورشید ص 13

4- تعبیر از افشین علا/ شاعر کودک و نوجوان

5و6و7 – سلمان هراتی / از این ستاره تا آن ستاره.

8- برگزیده شعر جنگ / حسن حسینی / ص 74.

منابع:

1- از آسمان سبز/ سلمان هراتی / حوزه ی هنری / چاپ دوم 1376

2- دری به خانه ی خورشید / سلمان هراتی / سروش / چاپ اول / 1368

3- گزیده ی شعر جنگ و دفاع مقدس / حسن حسینی / سوره ی مهر / چاپ اول 1381.

4- گل چه پایان قشنگی دارد ( یادمان سلمان هراتی) / به کوشش محمدرضا عبدالملکیان/داستان سرا/ چاپ اول 1383.

5- بررسی شعر دفاع مقدس / علی مکارمی نیا/ ترفند / چاپ اول 1383

noori-shivan — Sat, 17 Oct 2009 18:54:12 GMT

چون فرودشتابان فواره بر خاک

یادمان سلمان هراتی

میلاد ومرگ سلمان، میلاد ومرگ احساس و عاطفه بود تولدی که با شکوفایی و نوزایی طبیعت ،جوشانی چشمه ها ونفس های ناز زمان وزمین و...همراه بودو مرگی که درست در بیست و هفت سال بعد، در غروب غمناک جمعه ای پاییزی، در پیش چشم همان درخت، کوه و دریایی که شاعر با وسواسی لطیف و فرزندانه به آن ها می نگریست اتفاق افتاد. ماشین تابوت مرگش شد و دره او و همراهان را به کام کشید.

همه چیز در مورد سلمان هراتی به سرعت می گذرند، هم عقربه های ساعت عمرش که در 27 سالگی خوابید و هم روزگار نبودنش (این را در مقابل کارهای نکرده می گویم).

سلمان 27 سال زندگی کرد و رد روشنی از شعر و شعار که عموما برخاسته از جهان بینی دینی اوست و عطری ایدئولوژیک، انقلابی، بومی و طبیعی دارند، بر جای گذاشت.

او از« آسمان سبز1^» آمد،«دری در خانه ی خورشید2 ^» گشود و ^» از این ستاره تا آن ستاره 3 » را در بیداری، فریاد گری و مرگ آگاهی زیست.

سلمان در هفتم فروردین 1338 در مزردشت تنکابن متولد شد، فوق دیپلم هنر را از تربیت معلم تهران گرفت و به معلمی پرداخت. در موسیقی، عکاسی و نقاشی دستی داشت. از سال 50 و 51 خرقه ی شعر را بر تن پوشید، و با سرعتی عجیب که نشان از واقعه ای ناباورانه داشت، ادامه داد.در سال 1361 ازدواج کرد و سرانجام در نهم آبان ماه 1365 در حالی که می رفت مهربانی هایش را بین دانش آموزان روستایی محروم در لنگرود تقسیم نماید، در یک حادثه ی رانندگی جان سپرد. در حالی که چشم های زیادی به ساز و آواز شاعرانه اش چشم دوخته بودند، در حالی که سری پر شور و شعر و دلی سرشار از عشق و شدن را به همراه داشت.

سلمان در کلیت آثار خود، شاعری است ایدئولوژیک و متعهد که در یک دست تفنگ دارد و با آن رنگ و نیرنگ را نشانه می رود و در دست دیگر، گل سرخی دارد که به هر کس که بخواهد، خاکسارانه تقدیم می کند. « او سبد و سیب ها و انارهای سهراب را به میرزا کوچک بخشید و تفنگ میرزا کوچک را به سهراب سپهری داد.» 4

کلید واژه های شعر سلمان اگر چه انقلاب، شهادت ، آموزه های اعتقادی ودینی وعناصر طبیعی است اما مرگ ومعاد و تعابیری از این دست در اکثر آثار سلمان به عریانی خود را می نمایاند مرگ در آثار سلمان به اندازه ی زندگی جریان دارد، او از منظر جهان بینی اسلامی و دینی به مرگ می نگرد، مرگی که ^« اشارتی است به حیاتی دیگر^»بنابراین به دنبال شدنی د یگر است و تب تند گذشتن و رسیدن دارد.

در ادبیات معاصر چند تن را می شناسیم که در غنچگی پرپر شده اند در حالی که به گواهی آثار، چشم انداز درخشش روشنی داشته اند، یکی پروین اعتصامی، دیگری فروغ فرخزاد و سومی سلمان هراتی، اما جوان مرگی و مرگ آگاهی سلمان از نوع دیگرست.

انگار، سلمان با چشمی مرکب و مسلح تقدیر خویش را رصد کرده بود، و به همین دلیل گام ها را بلندتر برمی داشت، مرز و مسیر خود را بی هیچ تسامحی مشخص کرد. و به اصلی ترین موضوع روزگار خود یعنی انقلاب ، جنگ ، ستیز سنت و مدرنیته و تقابل غرب و شرق و... پرداخت .حرف او از مرگ، از جنس حرف و سخن و سرودن شعر برای سنگ مزار نبود بلکه ادراکی بود شهودی – عرفانی که از سر تشنه کامی و دل سپردگی به آن پی برده و هر چه به آن غروب غمناک نزدیک تر می شود، کلامش به صراحت خود مرگ، معنادار تر می گردد.

من طنین این بیت عاشقانه ی مولانا را در جای جای سروده های سلمان می شنوم

مرگ اگر مرد است گو نزدیک من آی/تا در آغوشش بگیرم تنگ تنگ

بودن ضرورتی است، چنان که زمستان، ومرگ ضرورتی تر، آن سان که بهار...5

و یا ؛ با من بیا/ به نظاره ی هزاره ی آوار/ و ببین، پایان زندگی/ چقدر مستند است6

و چه مرگی از مرگ سلمان مستندتر که حتی نوع ، زمان و مکان آن را واگویه کرده بود.

دنیا آتشکده ی موقتی است/ تا من و تو / در آن بنشینیم/ نه عبوس/ که چون ققنوس/ دوباره شدن را/ و به امید دیداری در نا کجا/ مرا این معنی، با غروب مانوس کرده است. 7

سلمان در کتاب اولش که در سال 1364 منتشر شد، می نویسد ای دل / بر خیز تا برای رفتن فکری بکنیم/ احساس می کنم که از هوای سفر سرشارم/ دلم هوای رسیدن دارد. 8

او پس از مجموعه ی اول، علی رغم این که از نظر زبان، بیان و تاملات شاعرانه متفاوت می شود و خود را از شعارزدگی به وادی شعر می کشاند، دست از سر مرگ بر نمی دارد و این کلید واژه، هم چون پاندول ساعتی در طول وعرض سروده هایش در جریان است.

... گفتم ای دل/ مشو غافل از مرگ/ دست دلبستگی را رها کن/ خویش را دست این هرزه مسپار/ آخر این جا نشستن دوامی ندارد.9

و یا ،زندگانی درنگی است کوتاه/ چون فرود شتابان فوراه بر خاک ...10

و یا ،عمر، لحظه ایست / از برآمدن/ تا به آخر آمدن/ و در این میان/ کار ما شکفتن است...11

در همین کتاب دری به خانه ی خورشید است که به آن شهود شگفت آور اشاره می کند (شعر من هم می میرم را می گویم که در نوع خود به لحاظ صداقت بیان ، زمان ، مکان و نوع اعتراف،ودر مجموع تعبیر ابژه ی یک پیشگویی شاعرانه، بی نظیرترین اثر در میان دفتر های زمانه است) اسامی افراد در این شعر، و سنت های موجود به اضافه ی عناصر طبیعی در آن نظیر کوه، درخت، آغل، اسب و غیره بیانگروقوع آن حادثه در محل زندگی یا کار او (مازندران یا گیلان)است.

او همچنین در نامه ای به برادرش می نویسد^« ... شعر آفتاب زندگی است، مرگ من در راه است و خواهد رسید^» 12

تاثیر سلمان از شاعرانی چون نیما،اخوان، شاملو،فروغ،سهراب سپهری ،موسوی گرمارودی و طاهره ی صفارزاده غبر قابل انکار است. اما رد روشن تری از فروغ و سهراب را می توان در آثار او یافت، شاید به علت همین تاثیر ،ارادتی ویژه به این دو شاعر داشت، یک بار در سال های دانشجویی، به مزار فروغ رفت و آخرین سفرش را به کاشان و سلام و خداحافظی با سهراب سپهری اختصاص داد. شاید به این دلیل بود که ته جرعه ی تاثیر نگاه و عرفان سپهری در جام جانش باقی بود. همسرش درباره این سفر می نویسد^«... خاطره ی خوبی که از سلمان دارم، همان تنها سفرمان به کاشان است، آخر های شهریور 1365 بود که با هم به کاشان رفتیم. در طول این چند سال که با هم بودیم، این قدر سلمان را خوشحال ندیده بودم، سر قبر سهراب که رفتیم سلمان به دوستش گفته بود که ممکن است همین روزها برایم اتفاقی بیفتد مرا بیاورید همین جا دفن کنید حادثه درست در یک ماه و نیم بعد اتفاق افتاد »13

و اینک به علت طولانی نشدن این مقاله بخش هایی از شعر معروف ^»من هم می میرم^« سلمان راکه سند پیش گویی و مرگ آگاهی آگاهانه ی اوست، می خوانیم. سلمان جوان در این اثرزمان ،مکان،ونوع مرگ خویش را به روشنی پیش بینی می کند

من هم می میرم/ نه مثل غلامعلی/ که از درخت به زیر افتاد.../ من هم می میرم / نه مثل گل بانو که سرزایمان مرد/ من هم می میرم/ نه مثل حیدر/ که از کوه پرت شد.../ من هم می میرم/ نه مثل فاطمه از سرماخوردگی.../ من هم می میرم/ نه مثل غلامحسین/ از مار گزیدگی.../ من هم می میرم/ اما در خیابان شلوغ/ در برابر بی تفاوتی چشم های تماشا/ زیر چرخ های بی رحم ماشین/ ماشین یک پزشک عصبانی/ وقتی از بیمارستان دولتی بر می گردد/ بعد دو روز/ در ستون تسلیت روزنامه/ زیر یک عکس 4×6 خواهند نوشت ای آن که رفته ای.../ چه کسی سطل های زباله را پر می کند؟ 14

پانوشت ها:

1-مجموعه شعر سلمان/ چاپ اول/ 1364

2- مجموعه شعر سلمان / چاپ اول/ 1367

3- مجموعه شعر سلمان/ برای کودکان و نوجوانان

4- گل چه پایان قشنگی دارد/ انتشارات داشتان سرا/ چاپ اول/ ص 55/ قیصر امین پور

5- شماره های 5 و 6و 7و 8 از مجموعه از آسمان سبز

6- شماره های 9و 10و 11 از مجموعه دری به خانه ی خورشید.

7- گل چه پایان قشنگی دارد / ص 31

8- همان منبع ص 22

9- از مجموعه در ی به خانه خورشید / انتشارات سروش / چاپ دوم/ صص 13و 14

منابع

1-از آسمان سبز/ چاپ دوم/ حوزه هنری 1376

2– دری به خانه ی خورشید/ انتشارات سروش / چاپ دوم1368.

3- بیدارتر از صبح/ یادمان سلمان هراتی/ حوزه هنری/ چاپ اول 1377/ نوشته سید ضیاءالدین شفیعی

4- گل چه پایان قشنگی دارد/ یادنامه ی سلمان هراتی/ انتشارات داستان سرا/ چاپ اول/ 1383

5- بررسی شعر دفاع مقدس/ علی مقارمی نیا/ انتشارات ترفند/ چاپ اول 1383.

noori-shivan — Thu, 10 Sep 2009 01:42:26 GMT

نقش و کارکرد شعر

به مناسبت بیست و هفتم شهریور- روز ملی شعر و ادب

عباس حسن پور

در میان ملل گوناگون ،هنرهای مختلف و متفاوتی مورد پسند و اقبال واقع گشته و به برگ و بار نشست و یا بنا بر دلایلی به بوته فراموشی سپرده شده اند اما در میان همین ملت ها یک نوع هنری خاص به جهت شرایط محیط ، امکانات، حمایت ها ،جهان بینی ها و ایدئولوژی و...از بر جستگی خاصی برخوردار گشته و هنر غالب آن ملت و سرزمین تلقی می گردد.

از میان هنرهای هفت گانه ،بنا بر ملاحظات فرهنگی، اجتماعی ،سیاسی ایدئولوژیکی و انواع روان شناسی ها ،شعر به عنوان هنر برتر ایرانی عمر و عمقی شایان توجه دارد و هرگز با تورق تاریخ و تغیر ذائقه ی عصر و نسل ،مقبولیت خویش را از دست نداده است.

بیان چنین عبارتی به معنی نفی هنر شعر و سخنوری ملت های دیگر نیست زیرا شعر« سحر حلالی» است که همه ی ذوق های سلیم و احساسات پاک را به خویش می کشاند و مرز و میزان نمی شناسد هدف ما نشان دادن برجستگی یک نوع هنری در جغرافیایی خاص است مثل نمایشنامه نویسی در تمدن یونانی ،معماری در رم ، رسامی و پیکر تراشی در دوران رنسانس ، شعر درایران و....

این هنر برتر ورسانه ی فراگیر و چند رسالتی (در روزگار کمبود رسانه ها )فقط ابزار تفریح و سرگرمی و ابراز گاه احساسات شاعرانه نبوده است بلکه محمل اندیشه های عالمانه ، پاسدارفرهنگ ایران و ایرانی و حافظ زبان و وحددت ملی و بومی هم بود و به علت در دسترس بودن و نفوذ در لایه های اجتماعی ،کارکردهای گوناگونی چون آموزش علوم ،عرفان، دین و حکمت، فلسفه، اخلاق ،حماسه و اسطوره، روان شناسی و....را در خود منعکس کرده است.

در بررسی ادوار تاریخی ،شعر و ادب فارسی مسیر پر فراز و نشیبی را پیمودو قبض و بسط بسیار دیدنی و قابل تاملی را تجربه کرده است، شعر، گاه زمزمه و نجوا بود و گاه فریاد،گاه آیینه ای است مکدر و غبار اندود و گاه شفاف و انعکاس دهنده ی همه ی ابعاد زندگی ابنای عصر، گاه زمینی است و گاه آسمانی ،گاهی از سوی حاکمان وقت سیلی می خورد و گاه مورد تفقد و نوازش واقع می شود اما هیچ گاه از حرکت و پویه نمی ایستد و در میان غلیظ ترین گرد و غبارهای نا موافق اجتماعی و فرهنگی و سیاسی و... سر راست می کند و... و دقیقا به همین دلایل است که باید آن را هنر برتر ایرانیان بر شمرد.

کدام ایرانی را می شناسید که از آموزه های شاعران ادب فارسی توشه ای نداشته باشد ؟چه کسی می تواند ادعا کند که هنر ،فرهنگ ، و زوایای پیدا و پنهان زندگی نیاکان ما در سروده های حماسی فردوسی ،عارفانه ها و قلندرانه های مولوی و حافظ و عاشقانه های سعدی و ترانه های پر از پیچ و تاب فلسفی خیام و انتقادات سیف فرغانی و عبید و سروده های وطنی شاعران شهیدی چون فرخی یزدی و اجتماعیات شاعران معاصر تبلور نیافته است ؟

به همین دلیل مطالعه ی عقبه ی فرهنگی واجتماعی وتاریخی این سرزمین،بدون درنظرگرفتن ملاحظات شاعران راستین(آنانی که دراثرگذرزمان ازصفحه ی تاریخ وجغرافیای ادبی محو نشده اندوتوانسته اندآثاری بدون تاریخ مصرف خلق نموده اند)وتورق دواوین آن ها که محصول همان لحظات ناب وآیینه تمام نمای فعل وانفعالات عرصه های فردی واجتماعی عصرشاعراست،قدری ناقص وناصواب به نظرمی رسد.ودرهمین راستاست که زنده یادجلال آل احمد،ادبیات رادیده بان تاریخ یک ملّت می داند ومی نویسد((ادبیات هرملّت تاریخ راستین آن ملّت است.))

درروزگارما،اگرچه به علت تکثّررسانه هاواختصاصی شدن حوزه ی علوم وهنرها،شعررسالت چند سویه ی خود راازدست داد وبه باوربرخی در حد یک صنعت صرف نزول کرده است اما فرهنگ و جامعه ی ایرانی هنوز این باور را نپذیرفته است .هنوز شعر می تواند آب زلالی باشد در گرمای تابستانی کویر و چتر و چراغی در شب های بارانی و بی ستارگی.

اگر چه در ادبیات جهان از ارسطو و افلاطون و در ادب فارسی از شمس قیس رازی گرفته تا کنون تعاریفی متعدد و گاه متفاوتی از شعر و انواع آن به یادگار مانده است اما باید اذعان کرد شعر مرغ زیرکی است که هرگز در قفس تعریف و معنی نمی گنجد و تازه همین تعاریف متعدد، گواه روشنی بر تعریف ناپذیری این وجه هنری است.

اشتراک نظرها در خاستگاه شعر از اشتراک در معنی و انواع آن بیشتر و جالب تر است پل الوار ،شاعر فرانسوی نخستین مصراع آن را هدیه خدایان می داند و بیش از او و با نگاهی رندانه، حافظ ،شعر را محصول دست دادن حال و شعف درون می داند و می سراید

کی شعر تر انگیزد خاطر که حزین باشد؟

یک نکته ازین معنی گفتیم و همین باشد

در روزگار ما هم مهدی اخوان ثالث ،شعر را محصول لحظات نابی می داند که در سایه پرتو شعور نبوت حاصل می گردد.

بی شک هدف اخوان از ارائه ی چنین تعریفی به لحاظ زمانی ،وقتی است که شاعر فرمان بنویس را دریافت می کند و شعر واقعی محصول همین لحظات ناب و کمیابی است که احساس، عاطفه، تخیل ، زبان و «فیض روح القدس»در ناکجایی به هم می رسند و آن زایمان درد ناکانه اما شیرین اتفاق می افتد.

رابطه شعر و شاعر رابطه ی والد و ولد است گاه شاد و گاهی شکننده ،گاه خردگرایانه و گاه رمانتیک ،گاه فریاد و گاهی زمزمه،گاهی تازیانه وشلاق و گاه لطیف و نوازشگر و دایه وار و....واین البته با نظریه «مرگ مولف»رولان بارت مغایرتی ندارد

یکی دیگر از کارکردهای غیر قابل انکار شعر فارسی، همراهی و هم رکابی با تحولات اجتماعی، و فکری و فلسفی ای است که در لحظه لحظه و جای جای این سرزمین و حتی وطن ادبی گذشته است ویکتور هوگو معتقد است «قاطع ترین نتیجه ی مستقیم یک انقلاب سیاسی ،یک انقلاب ادبی است».

خیزش و ظهور شاعران حماسه سرا در ظرف زمانی مخصوص از خطه ی خراسان (اسدی ،دقیقی و فردوسی بزرگ)و هم چنین ظهور شاعران اجتماعی و سیاسی عصر مشروطه و سرایش شعر های ،انقلابی و ایدئولوژیک در جریان و بعد از انقلاب اسلامی معلول همین جریان های اجتماعی است.

در شعر و ادب راستین و متعهد ایرانی ،نفی و اثبات و ستایش و نکوهش دوروی یک سکه است . نفی خود کامگی ،فساد، طغیان علیه گردن کشان ،نکوهش ناراستی و دنیا زدگی و.....و ستایش اخلاقیات،جوانمردی و عدل و انصاف ، کراملات انسانی ،خرد گرایی،صلح و راستی و روشنایی و....

نکته ی مهم دیگری که در شعر و ادب فارسی موجود است و متاسفانه به عنوان یک پروژه ی قابل عملیاتی شدن و مفید ،مغفول مانده،بعد درمانگری شعر و ادب است ،همان چیزی که در روانکاوی « شعر درمانی» نامیده می شود.

شاعران با بکار گیری قوا ی خرد و خیال به تسکین درد ازلی –ابدی عشق و نوستالوژی بشر پرداخته و تسکین دهنده ی آلامی گشته اند که احیانا تشخیص و داروی آن در هیچ درمانگاهی یافت نمی شود.

شعر درمانی به عنوان یک رشته ی موثر درمانی در روانکاوی ،شاید عمری طولانی نداشته باشد اما سابقه ی حضور چنین تفکری به هزاره های دور بر می گردد ،به عنوان مثال یکی از قدیمی ترین اشعار قاره اروپا شعری است که به « آپالو » ،الهه ی شعر و طب تقدیم شده است .

آنجاکه شعردرست سروده،خوانده ودرک ودریافت شود،وباخون مخاطب درآمیزدحتی اگربیت یامصراعی باشد،دم مسیحایی است وکارکرداعجازگونه ای دارد.

بارهادیده وشنیده شدکه گاه بیتی انسان راگرم می کند،می خنداند،شوک می دهد،غبارغلیظ کدورت رامی زداید،شخص رابرعلیه خودش می شوراند،دستش رامی گیرد،اورابه اول جاده می آورد وراه رانشانش می دهد.مگرازیک چیز،شخص یاشی درمانگرغیرازموارد مذکورچه انتظاری می رود؟

مهم ترین دلیل درمانگرانه ی شعراین است که اولاًارتباطی است کلامی،مؤدبانه وهمراه بااحساسات پاک انسانی که مؤثروماندگارخواهدبود ،ثانیاً مخاطبی که درمان جواست،مستقیماًخودرامصداق امر و نهی و چاره گزینی شاعرنمی داندکه این حرف هارابانظرخاصی ومخصوص اوبرزبان می آورد، ودلیل سوم این که به علت غیبت شاعردرمسیرصحنه ی درمانگری،غرض ومرضی به ذهن متبادرنمی شود. ومقاومتی درپذیرش وجودندارد.

به دو مثال زیر توجه کنید:

پیش چشمت داشتی شیشه کبود

زین جهت دنیا کبودت می نمود

این بیت« مولانا» درمانگر بسیاری ازبیماری های روحی وروانی است،بیتی است،زمان ومکان ومصداق ناپذیرامادرهمه جاوبرای هرکسی که مبتلاست می تواند،راهی رانشان دهد،دربیت هم به جهت رعایت ادب وهم ناپیدایی مصداق وبی غرضی شاعر،یک رشته ی نامرئی پذیرش وجوددارد.

ویا این قطعه از سعدی شیرازی

چو دخلت نیست خرج آهسته تر کن

که می خوانند ملاحان سرودی

اگر باران به کوهستان نبارد

به سالی دجله گردد خشک رودی

در بیت بالا با یک مثال عینی و ابژه،روش امرار معاش با اقتصاد کلام ،موزون ،قابل درک و ...بیان شده است و بی شک پتانسیلی بیش از یک عبارت منثور و آمرانه و انتزاعی دارد و هزاران نمونه ومثال روشن تر دیگر که در دواوین شاعران مندرج است که متاسفانه نه در دانشگاه و نه در محافل علمی به این وجه شعر پرداخته نمی شود.

معتقدم برای تاثیر بیشر و بهره گیری از انرژی درمانی آثار ادبی باید معنا گرایی در اولویت باز خوانی متون نظم ونثر قرار گیرد و یا در مراکز آموزشی و دانشگاه ،به موازات بررسی های سبکی، واژه شناسی ،آرایه های ادبی، نکات دستوری و....بعد معنایی مورد توجه بیشتری واقع گردد زیرا که بعد درمانی یک اثر باکاوش و دریافت معنایی آن امکان پذیر خواهد بود

باگرامی داشت روزشعروادب فارسی،به روان همه ی شاعران وادیبانی که درگذرگاه تاریک تاریخ ،چراغی ازحس وعشق ودانایی ودرمانگری برافروخته اند،درودمی فرستیم.امیداست بخش های مغفول مانده ی شعروادب فارسی مثل((شعردرمانی))باجدّیّت واهتمام آکادمیکی بازخوانی وتعریف واستفاده شود.

noori-shivan — Tue, 08 Sep 2009 01:58:18 GMT

در هر مقام بر لبم آوای یا علیست

سیمای علی (ع) در آثار نیما یوشیج

علی (ع) امام مهربانی ها و آموزگار عملی ایمان، یقین، حکمت، عبادت، عشق و عدالت است «جر جرداق مسیحی» از زبان همه ی مردم درباره اش نوشت، مادر دهر عقیم است از زادن فرزندی چون علی (ع)

اولین نتیجه ی مقایسه ی تاریخ و اسطوره شاید این باشد که کاراکترها و حوادث اساطیری از تاریخ بزرگ تر و شگفت انگیز ترند، اساطیر عموماً حیران گاه عقل و عمل و اندیشه اند اما حضرت علی (ع) حقیقی است که در ورای اساطیر قرار دارد و هرگز هیچ کاراکتر اسطوره ای را به جهت عدم جامعیت توان سنجه و قیاس با حقیقی تاریخی به نام علی (ع) نیست و درست از همین نقطه است که آن بزرگ به کشف این عبارت زیبا نایل شد که «علی، حقیقی بر گونه ی اساطیر» (1 )است.

حضرت علی «مجسمه عدالت و دیانت» بود. «خار در چشم و استخوان در گلو» زندگی کرد. درد دین و درد همنوع او خداگونه بود، رفیع ترین بنای عدل را بنا نهاد. نازکانه ترین چشمه های احساسات مبتنی بر خرد را در حق مظلومین جاری ساخت، طولانی ترین سکوت را به مصلحت دین تحمل کرد. نغزترین حکمت و معرفت را با «کلکی شیرین سلک»( 2 )بر جای گذاشت، کوبنده ترین و کاری ترین ضربات شمشیر را بر گرده ی کفر فرود آورد و چشم تاریخ را محسور خود ساخت و هنوز که هنوز است عقل و عشق و عرفان در او به چشم تحیر می نگرند. به همین خاطر کم تر آزاده ایست که جذب حضرتش نشده باشد و به وسع خویش، به عظمت ابعاد وجودیش نیندیشیده و لب بر ستایش و منقبت او نگشوده باشد.

نیما یوشیج هم، مانند اسلاف آزاده و حقیقت نگار خویش در چهار رباعی و یک قطعه، عشق و ارادت خویش را به محضر آن امام همام ابراز می دارد (می دانیم که عشق در آثار نیما مفهومی است و تنها و تنها در مورد حضرت علی (ع) است که به مصداق کشانده می شود. به اضافه ی این که در دفتر یادداشت های روزانه با یک نگرش رئالیته و فرا تاریخی، به قضاوت در مورد حضرت علی (ع) پرداخت که بسیار تأمل برانگیز است جهت اثبات ادعای خویش و ارادت نیما به حضرت علی (ع) ذکر چند نکته از دفتر یادداشت های روزانه را ضروری می دانم.

اولاً این که احزاب چپ و راستی که در روزگار نیما و شکوفایی و عصیان ادبی او، سعی در جذب و منتسب ساختن نیما به نحله های موسمی خود را داشتند، به ذات اندیشه های او راهی نبرده و رفتارشان ریشه در نیما نشناسی داشت. با توجه به یادداشت های نیما، تحزب محدودیت و مغدوریت آفرین است و قرار گرفتن در پوست گردو. نیما شاعریست که مشرب او نوعی کاربست تو امان روشنفکری و عقلانیت دینی است و انتسابش به کمونیسم، و انواع ایسم های لائیک به استناد آثارش مردود است.

به عنوان مثال «من بزرگ تر و منزه تر از آنم که توده ای باشم، یعنی یک فرد متفکر محال است که تحت عنوان فلان جوانک که دلال و کارچاق کن دشمن شمالی ماست برود و فکرش را محدود به فکر او کند، این تهمت ها دارد مرا می کشد، من دارم دق می کنم از دست مردم» (3)

و یا «دلیل عقب ماندگی در زندگی پیشوایان حزب توده اند، می گویند کافر همه را به کیش خود پندارد، احمق ها، خیال می کنند من توده ای هستم» (4).

ثانیاً مطالعه ی دقیق آثار نیما و مخصوصا‌ً یادداشت های روزانه اش، طرح توطئه ای را خنثی می سازد و آن نسبت ناروا به سیروس طاهباز ـ تدوین گر آثار نیما ـ در جهت ایدئولوژیک معرفی کردن اوست.

عده ای به این شایعه و دسیسه دامن زده اند که سیروس طاهباز، جهت ماندگاری نیما در صحنه ی تاریخ و اجتماع، اشعارش را همسوی تفکر حاکم مصادره کرده است و با لطایف الحیل لباس شرعی و ایدئولوژیکی بر قامت آثار و اندیشه های نیما پوشانید در حالی که واقعیت چیز دیگریست و آثار شاعر گواه گویایی است که او هرگز به نقد و نفی دین و مذهب نپرداخته است. و تازه ریشه ی خانوادگی این ارادت را می توان از نامی که برای او انتخاب کرده اند دریافت. علی اسفندیاری.

پس این که نیما هم در چندین جای آثارش به ذکر و ستایش مولا علی (ع) پرداخت، چندان جای شگفتی نیست لازمه ی آزاد اندیشی و عدالت خواهی جز این چه می تواند باشد؟ به عبارت دیگر اگر شاعر آزاده ای چون نیما، ارادت خود را به آن امام همام علنی و عملی نمی ساخت، جای خرده و شگفتی بود.

مولا سروده های نیما بیانگر عکس العمل صریح و عالمانه ی او در برهه ای از زمان که دین و مذهب با شعارهای فریبنده و مدرن مآبانه مورد هدف و هجمه قرار گرفته و تغییر بنیادین الگوها در دستور کار قرار گرفته بود، نیز هست.

نیما در یادداشتی می نویسد «از من می پرسند استالین انسان کبیر است یا حضرت علی (ع) هزار و چند سال گذشته است که بشریت به حضرت علی (ع) افتخار می کند. از استالین چند سال گذشته است، احمق ها نمی دانند تاریخ هم مثل انسان جوانی و پیری دارد، بگذار صد سال از استالین بگذرد (5) و یا «وقتی هزار سال از کسی خوب گفته شد، هرگز آن آدم در یک سال و یک ساعت از بین نمی رود علی (ع) انسان کبیر است بعد از هزار سال باید دید آن که انسان کبیر اسم گرفته است بعد از دویست سال چه خواهد شد» (6) ناگفته پیداست این فرضیه و قضاوت تاریخی به بار ننشست و یکی از کسانی که گاه پوشیده ی این حزب را به باد داد و فروپاشی حتمی الوقوع آن را در اوج اقتدار پیش بینی کرد، نیما یوشیج بود.

و اینک چهار رباعی و یک قطعه از مولا سروده های نیما را مرور می کنیم با این توضیح که نیما در این نمونه ها هم شاعری اندیشه گراست و چندان به دنبال گزینش وچیدمان امروزی واژه ها نیست و گاه از نظر نحو، ساخمان شعرو...آرکائیک ملال آوری را به نمایش می گذارد. به عبارت دیگر نیما یوشیج در بیشتر رباعیات خود ازنرمش و تجارب زبانی امروز بهره ای نمی گیرد و دقیقاً به همین دلیل در مقایسه با دیگر شاعران معاصر، شانس جذب مخاطب کمتری دارد و رباعیاتش هم ناخواند مانده است.

آن کس که نه با علی (ع) دل خویش بباخت

چیزی نشناخت گر چه بسی چیز شناخت

در ساخت دلم به هر بدی، لیک دلم

با آن که بد علی به لب داشت، نساخت

با دانش هر کس از رهی کار بساخت

در دایره ی سرگشته چو پرگار بتاخت

رانی اگرم و گر که خواهی بنواخت

نشناخته رفت آن که علی را نشناخت

محمود علی (ع) عابد و معبود علیست

وز جمله ی آفریده مقصود علیست

گفتی که علی که بود؟ فاشت گویم

بودی به میان نبود ور بود علیست

صد بار شکست و بست و درهم پیوست

تا نام علی مرا در آیینه ییست

من بگسلم از تو با جفای تو و لیک

از مهر علی دلم نخواهد بگسست.

اگر اثر هر کس را که آینه ی تفکر، اندیشه و جهان بینی او بدانیم این اندیشه های نیما بیانگر عمق اندیشه های مذهبی اوست و خط بطلانی است بر همه ی شایعاتی که تا کنون در مورد نیما مرتکب شده اند. نیما علاوه بر چهار رباعی قطعه ای در مورد حضرت علی(ع) دارد که در ص (579) دیوانش درج شده است. با این مقدمه «مدح مولای متقیان علی (ع) است در روز عید غدیر گفته ام:

گفتی ثنای شاه ولایت نکرده ام

بیرون ز هر ستایش و حدثنا علیست

چونش ثنا کنم که ثنا کرده ی خداست

هر چند چون غلات نگویم ، خدا علیست

شاهان بسی به حوصله دارند مرتبت

لیکن چو نیک در نگری پادشاه علیست

گر بگذری ز مرتبه ی کبریای حق

بر صدر دور زودگذر کبریا علیست

بسیار حکم ها به خطامان رود ، ولی

در حق آن که حکم رود بی خطا علیست

گر بی خود و گر بخود، اینم ثناش بس

در هر مقام بر لبم آوای یا علیست

پانوشت:

1-دکتر علی شریعتی

2-مهدی اخوان ثالث

3 ـ برگزیده آثار نیما به کوشش سیروس طاهباز، انتشارات بزرگ مهرـ چاپ اول 1369 ص 215.

4 ـ همان منبع ص 235.

5ـ همان منبع ص 219 .

6ـ‌ همان منبع ص 260 ـ 259 .

منابع:

1 ـ مجموعه کامل اشعار نیما یوشیج، به کوشش سیروس طاهباز چاپ اول – انتشارات نگاه 1371.

2 ـ برگزیده آثار نیما به نثرـ به کوشش طاهباز- انتشارات بزرگ مهر چاپ اول 1369.

noori-shivan — Tue, 08 Sep 2009 01:53:18 GMT

دوغزل

تقدیم به پیشگاه مولایم علی (ع)

امام مهربانی ها

به نام تو ای آسمانی ترین یا علی

نماد خدای جهان در زمین یا علی

صمیمانه تر از تو آیا سروده کسی

غزل های ایمان و عشق و یقین یا علی؟

سحر گاه فزت برب چه دیدی ،مگر

که پیچید در جانت عطری چنین یا علی

جهان با تمام نگاهش هنوز هم ندید

به جز تو امیری خرابه نشین یا علی

سکوت تو گویا تر از ذوالفقار تو بود

وهمبوی صد خطبه ی آتشین یا علی

بگو تا ببارد بر این تشنه زار زمین

هر آنچه تو گفتی به چاه امین یا علی

همان کودک کوچه های شب کوفه ام

و محتاج لطف تو ای نازنین یا علی

و ای کاشکی مثل آن کودکان کویر

شوم لحظه ای با شما همنشین یا علی

چه بغض غریبی گلوی دلم را گرفت

توانی ندارد غزل بعد از این یا علی

از آن صبح بی خورشید

دیگر نمی بیند کویر کوفه، مردی را که باران بود

تنها رفیق لحظه ی تنهایی اش چاه بیابان بود

مردی که در آرامش نامش کبوتر لانه می بست

مردی که ضرب ذوالفقارش گوییا قهر خدایان بود

مردی که دریایی ترین بود و خدای مهربانی

در آستین کوفه اما تیغ زهر آلوده پنهان بود

این شهر بی شیرازه آری کینه زار کفر آلود

شهر کر و کوری که از ادراک مولا ناتوان بود

شهری که آیات رسای سبز قرآن را نفهمید

شهری که زلف عقل و ایمانش پریشان پریشان بود

شهری که تا –فردای بغض کودکانش هم نفهمید

بین علی ،ویرانه ها وشب ،چه رازی در میان بود

از سیل اندوهی که می پیچید در آن صبح بی خورشید

در چشم های آسمان ،دق مرگی دنیا نمایان بود

تنها نه نخلستان ز تن می کند شولای شکیبایی

آه از نهاد چاه می جوشید و دریا رو به پایان بود

پیچید دنیا را میان هاله ی حیرانی و شرم

عطر عباراتی که بی تابانه در حال بیان بود

کوچک تر از آنیم من و این واژه های تا ابدلال

از طرح تصویر علی آیا خدا یا این که انسان بود؟

noori-shivan — Fri, 21 Aug 2009 21:33:18 GMT

دریغ و درد از این خواب ها و خواب زدگی ها

کمبود ها و نارسایی ها

در بقعه مبارکه امام زاده محمدبن بکربن علی بن ابیطالب روستای کلا

عباس حسن پور

یکی از اماکن متبرکه منطقه ی بلده ،بقعه ی مبارکه ی امام زاده محمدبن بکربن علی علیه السلام روستای« کلا» می باشد.بلده از مناطق ییلاقی شهرستان نور می باشد که پس از این همه سال از شعار محرومیت زدایی ،همچنان در فقر و فاقه دست و پا می زند و این چیزی نیست که بتوان آن را انکار کرد.

بلده مرکز بخش بوده و قدمتی 1500ساله دارد و شامل 45آبادی است که متأسفانه به علت کمبودها وعدم استقرار امکانات رفاهی و آموزشی، سال به سال از تعداد جمعیت آن کاسته شده است و منحنی مهاجرت شیب معناداری را نشان می دهد که متأسفانه آسیب شناسی و درمان نشده است.

یکی از امتیازات ویژه ی منطقه ی بلده غیراز آب و هوای لطیف کوهستانی در فصل تابستان و وجود رجال و چهره های شاخص هنری و علمی و ادبی وسیاسی و....وجود اماکن وابنیه ی تاریخی و مذهبی است.اکثر روستاهای منطقه ی بلده مدفن امام زادگانی است که مردم با عشق و ایمان قلبی به آنان وفادار مانده و رفع حوائج خویش را از آنان به عنوان واسطه ی فیض طلب می کنند.

از جمله امام زادگان معروف و صاحب کرامات منطقه ی بلده وبه تبع آن شهرستان نور و استان مازندران،بقعه ی امام زاده محمدبن بکر بن علی علیه السلام است که در درازنای تاریخ تشیع ودرتمامی فصول سال جان های مشتاق عدیده ای را به سوی خویش کشانده و پناهگاه امنی برای پناه جویان و حاجت مندان است.

نام شریف این امام زاده«محمد»است که بنا به روایتی مشهور پدرش «بکر »از یاران امام حسین «ع»و از شهدای کربلاست، نکته مهم این که امام زاده محمد بن بکر، بنا به گواهی منابع و اسناد متعدد و معتبر از نوادگان مولای متقیان علی «ع»است ،مثلادر دفتر بقاع متبرکه سازمان اوقاف و امور خیریه کل کشور صفحه 329آمده است «امام محمدبن بکربن علی، نوه علی علیه السلام است».

بنا براین این امام زاده از میان حدود 1200 امام زاده ی شناسنامه دار استان مازندران ،یکی از کم واسطه ترین امام زادگان به معصوم اول حضرت علی «ع» است و همین امتیاز و مظلومیت باعث شد تا راقم این سطور که همیشه از عنایت مولا علی «ع»برخوردار است این مطلب را جهت روشنگری مردم و مسولین نوشته تا نمادهای مظلومیت تاریخ تشیع علوی در حکومت جمهوری اسلامی این همه غریب و مهجور نمانند و گرد محرومیت و مظلومیت از سیمای تابناکشان زدوده گردد.

زائرانی که از «جاده هراز» ویا« پل زنگوله» به قصد زیارت این امام زاده مشرف می شوند در روستای« ولاشد» به هم می رسنداز ولاشد تا روستای کلا حدود 6کیلو متر جاده ی خاکی صعب العبور با پیچ های خطر ناک است که متاسفانه هنوز زیر سازی وآسفالت نشده است در چهار فصل سال رسیدن به کلا و زیارت امام زاده دشوار است در زمستان به علت برف و بهمن و راه بندان و تابستان به علت جوش آوردن اتومبیل و پنچرشدن و غیره.

در طول مسیر اتومبیل هایی را می بینی که در راه مانده اندو سرنشینانی را می بینی که با حیرت و حسرت به تو نگاه می کنند مگر این جا جزیی از مازندران همیشه آباد؟! نیست مگر این جاده به آن مکان متبرک منتهی نمی شود ،سهم ساکنین محروم این روستا از امکانات حد اقلی چه شد؟ ،چه کسی پاسخ گوی این همه سر گردانی ها و بی مهری هاست؟

بنا به اظهارات اهالی و شاهدان، سالانه حدود دویست و پنجاه هزار زائر و مسافر به این مکان مشرف می شوند که جاده و حجره و امکانات محدود آنجا نه در شأن امام زاده است ونه پاسخ گوی مراجعه کنندگان..

از دیگر محرومیت ها و کمبود های این روستا و این مکان متبرک علاوه بر نداشتن جاده ی آسفالته عبارتند از

1-کمبود شدید حجره ها به طوری که در اکثر روزهای تابستان زائران و علاقه مندان در حسینیه و مسجد اسکان داده می شوند

2-کمبود شدید آب شرب درحیاط حرم

3-کمبود امکانات رفاهی

4- حیاط خاکی امام زاده که خود بر غیر بهداشتی بودن صحن و فضا دامن

می زند

5-وجود گرمابه ی نامناسب و کوچک که جوابگوی زائرین و مجاورین نیست و گویا بخشی از هزینه های همین گرمابه از محل موقوفات و نذورات و... امام زاده تامین می گردد

6-کمبود وسایل گرمایشی با توجه به کوهستانی بودن منطقه

7- نارسایی 80درصدی سرویس های بهداشتی

8- اوضاع نابسامان و اسف بار بهداشتی(نبود بهورز، خانه ی بهداشت و امکانات اولیه ی بهداشتی و...

در روستای کلا اگر کسی از اهالی بیما رشود و یا به علت جابه جایی فشار و بروز نشانه های بیماری در زائران که عموم آنها را پیران و میان سالان تشکیل می دهند به علت عدم استقرار کمترین امکانات و عوامل بهداشتی ،باید آن مسیر 6 کیلو متری نفس گیر و ناهموار را پیمود و به روستای« ولاشد» و یا خود بخش بلده که فاصله طولانی با روستای کلا دارد،مراجعه کرد تازه اگر آنجا هم کسی و وسایلی جهت مداوا باشد وبیماری ،بیمارت را باقی گذاشته باشد.

(پیشنهاد می شودحداقل درفصل بهاروتابستان و ایام ازدیاد زائران مثل محرم وشهادت ها، جهت رفاه حال زائرین محترم کمپ امداد بیماران باامکانات اولیه درجوارامامزاده مستقرگردد.

9-عدم وجودوسایل وامکانات جهت شستشوی فرش هاوپتوهایی که به صورت عمومی استفاده می شود.آنچه دراین زمینه درآنجامشاهده می شودبهداشت ستیزی است وجالب این که به علت کمبودجا،دفترخادم ،محل استقراروسایل(ظروف، مفروشات وپتوها)یک جاست که چیزی جزدردودریغ حاصل نمی شود. وتاکنون هیچ تصمیمی دراین مورداتخاذنشده است.

نکته ی دیگراین که قدمگاه این امامزاده ی بزرگواردر ((بوته ده» روستایی بین آمل وچمستان است که مراجعه کنندگان متعددی دارد و کرامات زیادی مشاهده وذکر شده است.به جرأت می نویسم اوضاع بهداشتی واستقرارامکانات درقدمگاه امام محمدبن بکربن علی(ع)از آرامگاه اوواقع درروستای کلابیشتراست.که این با عقلانیت اسلامی به شدت درتضاد وتعارض می باشد.این کمبودهاونارسایی هابانصب گنبدوضریحی که باتبلیغاتی سنگین درسال گذشته صورت گرفت هم میانه ای ندارد.

تاآنجایی که راقم این سطورمی داندامامزاده محمدبن بکرازدیربازارادتمندان جان نثاری داشته وبه همین دلیل موقوفات زیادی تقدیم آستان حضرتش کردنداین موقوفات درخود روستای کلا، بلده، بوته ده و بنفشه ده و...، وجود دارد.فکرمی کنم بامدیریت صحیح منابع وعایدات مربوطه اعم از نذورات ،موقوفات و منابع اهدایی وبدون ردیف اعتباری دولتی می توان شأن ومقام امامزاده رادرحدخودش حفظ نمود.

اداره ی اوقاف و امور خیریه بخش بلده،شهرستان واستان وهمچنین سازمان میراث فرهنگی وگردشگری مازندران وهمه ی نهادهای موازی و تمامی خیرین وخیرخواهان عزیزامیداول این اقدامات خداپسندانه هستندوبدانیم گناه کم کاری های سهوی وعمدی دربهسازی ورفع کمبودها در کسوت شیعه وزیر لوای حکومت اسلامی بخشودنی نیست.

امید است با امداد از کرامات گره گشای این امام زاده ی بزرگوارو استعانت از جد کریمش مولا علی «ع» و همت متولیان امر و بذل عنایت خیرین بزرگوار، نابسامانی ها با اقدامات تلویحی به سامان برسدو شاهد درد و دریغ های این چنینی نباشیم.

مادر جان

noori-shivan — Wed, 19 Aug 2009 02:49:18 GMT

این چشمه

چه قدر شبیه چشم های توست

مادر جان

از همان بهاری که

سیل سینه ی روستایمان را شکافت

و سکته

«امید »ی

برای «آرزو» نگذاشت

و تابستانی که

شوهر« شمشاد» شیشه ای شد

و دوستانم به بهانه ی« کنکور»

نماز ها را شکسته می خواندند

و پاییزی که

اسب« کربلایی حسن»

از نفس

و او هفت سال

سفره ی هفت سینش را نچید

و زمستانی که

گرگ ها

دهکده را قرق کردند

وتفنگ چی پیر

توان تپانچه را نداشت

و همه ی سالیانی که

عید نیامده رفت

وکلاغ ها

خبر های خشکسالی را مخابره می کردند

واین روزها

که دهکده خالیست

کوچه خالیست

خانه خالی تر

وهیچ«والیومی» جواب نمی دهد

چه وقت چشم هایت شبیه این چشمه نبود

مادر جان

خانلری

noori-shivan — Sat, 08 Aug 2009 07:52:29 GMT

دکتر خانلری

بنیان گذار زبان شناسی علمی

عباس حسن پور

یکی از چهره های شاخص و اثر گذار در فرهنگ و ادبیات معاصر دکتر پرویز ناتل خانلری است. حضور موفق خانلری در عرصه ی دانشگاه ،مطبوعات(مجله ی سخن)و هم چنین مشاغل سیاسی از او چهره ای ممتاز و ماندگار ساخته است.

پرویز ناتل خانلری در اسفند 1292 ه.ش¹در تهران دیده به جهان گشود. پدرش میرزا ابوالحسن خان اهل ناتل مازندران و کارمند وزارت عدلیه بود که بعدها به وزارت امور خارجه رفت و سال ها در روسیه خدمت کرد. مادرش سلیمه کاردار، اهل علی آباد نور و دختر خاله ی نیما یوشیج بود.

پرویز آموزش اولیه را نزد پدر فرا گرفت،پس از مرگ پدر تحت هدایت و مراقبت مادرش به مدرسه ی «سن لویی»رفت. در همان جا زبان فرانسه را آموخت . در سال 1309 با تشویق استاد فروزانفر به مدرسه ی دارالفنون رفت.

تسلط خانلری به زبان فرانسه به حدی بود که در سال چهارم دبیرستان «دختر سروان» اثر پوشکین را ترجمه کرد و جهت ادامه تحصیل در سال 1311 وارد دانشگاه تهران شد و هم زمان با ماهی بیست تومان به معلمی پرداخت. پس از دریافت لیسانس و پایان خدمت نظام وظیفه جهت تدریس به رشت رفت. شوق تحصیلات تکمیلی و عطش استسقایی به علم آموزی ،دوباره او را به تهران کشاند. او پس از دکتر محمد معین ،دومین دکتر زبان و ادبیات فارسی بود که از رساله ی خود با عنوان «چگونگی تحول اوزان غزل و تحقیق انتقادی در عروض و قافیه»دفاع کرد و پس از آن به دانشیاری دانشگاه تهران منصوب شد.

نکته ای که در تتبعات راقم این سطور حاصل شد و شاید برای خوانندگان عزیز جالب باشد این است که چهار تن از نخستین دکترای زبان و ادبیات فارسی مازندرانی بودند ( دکتر ذبیح الله صفا از یکی از روستاهای بین ساری و سمنان-دکتر حسین خطیبی نوری اهل برودن-بلده-دکتر صادق کیا و دکتر خانلری اهل ناتل نور و کجور )

زنده یاد خانلری در سال 1320 یعنی در سن 28 سالگی با هم درس دوره ی دکترای خود خانم زهرا کیا نوه ی شیخ فضل الله نوری ازدواج کرد

خانلری در سال 1327 جهت تکمیل تحصیلات راهی پاریس شد و در دانشگاه سوربن درباره ی فونتیک و زبان شناسی مطالعاتی کرد. هم چنین دوره ی زیبایی شناسی را پشت سر گذاشت.

زنده یاد خانلری ازچهره های ماندگار فرهنگ و ادب ایرانی است،او از جمله نخستین کسانی است که دوره ی زبان شناسی علمی را گذلراند و به تدریس و تحقیق درباره ی آن پرداخت ،دکتر شفیعی کدکنی در مورد درجه و اشراف علمی ، خلاقیت و اعتماد به نفس ایشان می نویسد:«بزرگ ترین امتیاز خانلری به عنوان یک محقق ادبیات فارسی علاوه بر احاطه ی او به روش های علمی این گونه مطالعات و علاوه بر خلاقیت ذهنی و نوآوری ذاتی او،در نظم و نظامی بود که به لحاظ اندیشه همواره از آن برخوردار بوده است.»²

دکتر محمد محجوب هم خستگی ناپذیری و مقام علمی و خدمات فرهنگی او را ستوده و در بیانی ظریف می نویسد:«در این دو قرن اخیر اگر دو تن بیش از هر کس در گسترش فرهنگ و ادب ایران و شناساندن آن به مردم ایران و جهان و نیز ایجاد تحولات مطلوب در آن دخالت داشته اند،یکی از این دو تن دکتر پرویز خانلری است.»³

خانلری با آن که از منزلت اجتماعی و سیاسی ویژه ای برخوردار بود و جزو رجال روزگار خویش تلقی می شد ما ترک مادی چندانی نداشت .در مجله ی دنیای سخن شماره 34 از قول دکتر فتح الله مجتبایی آمده است:«به مال و منال دنیا چندان وابسته نبود و تا آن جا که من می دانم پس از شصت سال کار و تلاش تصدی بر مقامات ،از او جز مقداری کتاب و خانه ای که به دوران جوانی او تعلق داشت چیزی بر جای نمانده است.»⁴

دکتر خانلری ریشه در این خاک داشت،گرچه چندین بار با تبر و تیر طعنه ی دوست و دشمن زخمی شده بود اما هرگز نخواست و نتوانست دل از دست میهن رها سازد. او در نامه ای خطاب به پسر خود نوشت:«شاید بر من عیب بگیری که چرا دل از وطن برنداشته و تو را به دیاری دیگر نبرده ام،تا آن جا با خاطری آسوده به سر ببری،اما من و تو آن نهال ها نیستیم که آسان بتوانیم ریشه از خاک برکنیم.»⁵

دکتر خانلری در عرصه ی سرایش شعر هم دستی توانا داشت.به عبارت دیگر تولیدات ادبی او هم از مرز تصیح و ترجمه ی آثار دیگران و نگارش دستور و عروض و غیره فراتر بود.ظاهراً شعر را از سال های نخستین دبیرستان شروع کرد،بلافاصله با سرودهای شاعران معاصر آشنا شد و به جرگه ی شاعران مکتب نیما روی آورد. منظومه ای هفتاد بیتی در وصف نیما سروده بود با این ابیات:

تا به کی شرح هجر یار کنیم یا که وصف دی و بهار کنیم

مدح سلطان دیو خو گوییم وصف گنجشک چون هزار کنیم و...

همین دو بیت بیانگر پی بردن دکتر خانلری به حلقه های مفقوده و نقاط ضعف شعر کلاسیک است. گویی پس از خواندن این شعر در محضر نیما ،نوید شاعری بزرگ به او داده می شود و این هم سندی مندرج در خاطرات دکتر خانلری «پرویز آینده ای درخشان دارد و شاعری بزرگ خواهد شد.»⁶

شعری خانلری در یک مجموعه تحت عنوان «ماه در مرداب» در سال 1334 به چاپ رسید، اما نکته ای که در مورد این مجموعه خانلری باید گفت این است که او با توجه به سروکار داشتن با آثار کلاسیک و حضور در دانشگاه ،آن گونه که می بایست به استقبال انقلاب ادبی نیما نرفت،در عرصه ی شعر نه تنها انتظار نیما را برآورده نکرد بلکه در روزگار حضورش در مشاغل مهم دولتی عرصه را جهت حضور گسترده ی نیما فراهم نساخت.این امر باعث رنجش شدید نیما از دکتر خانلری شد به طوری که این رنجش را می توان در جای جای نامه های نیما و هم چنین یادداشت های روزانه ی او پیدا کرد. اگرچه با وارستگی ای که از نیما سراغ داده اند هدفش راه اندازی جریانی به نام «پسر خاله بازی»نبود اما حداقل انتظارش از دکتر خانلری برآورده نشد و ای بسا هم دلایل دیگری هم وجود داشته است.

گفتیم دکتر خانلری از انقلاب ادبی نیما استقبال کرد، اما آن را درونی نساخت بلکه به لحاظ شعری او را باید جزو شاعران نو کلاسیک شماره کرد. دکتر خانلری در مورد استقبال و روی گردانی خود از مکتب نیما می نویسد:«کم کم از زیر بار تأثیر شدید نیما ،شانه خالی کردم و در بسیاری از موارد با او اختلاف نظر پیدا می کردم اما نه چنان که به ادیبان کهنه پرست و بسیار میان تهی گرایش پیدا کنم.»⁷

شاخص ترین اثر شعری خانلری «عقاب»است که 86 بیت دارد. این شعر در سال 1321 سروده شده است و به صادق هدایت تقدیم شد.شعر عقاب خانلری به لحاظ استحکام ،روانی و از نظر اجتماعی و عرفانی اثری قابل تقدیر و تأویل است.

دکتر خانلری از سال 1357 از کلیه ی مشاغل دولتی بر کنار و حدود 3 ماه زندانی شد که سرانجام با پادر میانی شهید مرتضی مطهری از زندان آزاد شد.

دفتر عمر پربرگ و بار دکتر خانلری در اول شهریور 1369 و در سن 77 سالگی بسته شد و روی در نقاب خاک کشید.

· مشاغل

1-استاد دانشگاه تهران 2-معاونت وزارت کشور 3-وزارت فرهنگ (وزیر آموزش و پرورش)4-دو دوره سناتوری انتصابی 5-مدیر عامل سازمان پیکار با بی سوادی

تألیفات

1-روان شناسی و تطبیق آن با اصول پرورش(1316)2-ماه در مرداب(مجموعه شعر 1334)3-وزن شعر(1377)4-زبان و زبان شناسی(1343)5-تاریخ زبان فارسی(3 جلد/1366)6-دستور زبان فارسی(1343)7-فرهنگی تاریخی زبان فارسی(1344)

تصحیح آثار کلاسیک

1-تصحیح دیوان حافظ (1359)2-تصحیح سمک عیار(5 جلد/1338)3-تصحیح داستان های بید پای(1361)با همکاری محمد روشن

ترجمه ها

1-دختر سروان اثر پوشکین(1310)2-تریسان و ایزوت اثر ژوزف بدیه(1334)3-شاهکارهای ایران اثر آرتور اپهام پوپ(1338)4-چند نامه به شاعر جوان اثر راینر ماریا ریلکه 5-طوفان اثر شکسپیر 6-پدر اثر فرانسواکوپه7-دو خانواده اثر مادام وی 8-معجزه ی سرما و گرما اثر هانری بوددو9-مکافات اثر فردریک بوتیه و چند اثر دیگر

دکتر خانلری حدود(300)مقاله در نشریات مختلف نگاشته است که تعدادی از آن ها با عناوین زیر در قالب کتاب منتشر شده اند.1-فرهنگ و اجتماع(1345)امیر کبیر 2-شعر و هنر(1345)تهران3-هفتاد سخن(3 جلد/انتشارات توس)1367)

مهم ترین اقدامات و خدمات فرهنگی و علمی دکتر خانلری

1-تأسیس مجله ی سخن در سال 1322 که تا سال 1357 ادامه داشت.«سخن نه تنها یک مجله بلکه یک انجمن فرهنگی و یک فرهنگستان بزرگ بود که اعضای آن نام آورانی چون دکتر معین ،شهیدی،هدایت،گلچین گیلانی،محجوب،آل احمد،شهید نورایی ،فردید،مشیری،ابتهاج،اعتمادزاده،بزرگ علوی،مینوی،طبری،صادق کیا،میرفخرایی و صدها تن ادیب و نویسنده و شاعر فرهیخته ی دیگر بود.»⁸

2-تأسیس بنیاد فرهنگ(1343) به منظور تربیت محقق و فعالیت گروهی در رشته های مختلف علمی و فرهنگی ،ویژگی منحصر به فرد بنیاد فرهنگ چاپ و نشر کتاب هایی بود که ناشران به دلیل عدم اعتماد به بازدهی اقتصادی،آن ها را چاپ نمی کردند. این بنیاد بعدها شکل دولتی گرفت و امروزه به بنیاد پژوهشگاه علوم انسانی معروف است.

3- راه اندازی و انتشار مجموعه شاه کارهای ادبیات فارسی با همکاری دکتر ذبیح الله صفا از سال 1322 (این مجموعه ها شامل معرفی نامه و آثار مهم و کلیدی شاعران و نویسندگان کلاسیک بود.

4-تأسیس پژوهشکده ی فرهنگ ایران(جهت جذب پژوهشگران و جذب دانشجویان ایرانی و خارجی در رشته های مختلف ایران شناسی)

5-تأسیس فرهنگستان ادب و هنر

6-راه اندازی و تأسیس انتشارات دانشگاه تهران

7-تأسیس شرکت سهامی ناشران در روزگاروزارتش در فرهنگ و سامان بخشی و یک دست سازی کتاب های درسی که نتیجه ی توزیع به موقع و جلوگیری از اعمال سلیقه معلمان و مؤلفان در نوع و موضوعات کتاب ها با هدف اصل ارزشیابی برابر از مواد درسی واحد در مناطق مختلف کشور بود)لازم به ذکر است تا قبل از این اقدام خانلری انتخاب نوع،موضوع،شیوه ها و محتوای کتب درسی سلیقه ای بود و بستگی به روابط ناشر و معلم و مؤلف و کتاب فروش داشت.)

8-تأسیس سپاه دانش و اعزام سربازان تحصیل کرده به مناطق محروم جهت مبارزه با بی سوادی(این اقدام خانلری باعث شد از سوی مجامع بین المللی مورد توجه قرار گیرد.) و از سال های 1346 تا 1349 به دبیر کلی پیکار با بی سوادی انتخاب شود.

پانوشت ها

1-در کتاب «شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران.ج 3 ص 1597

2-مجله ی دنیای سخن.ش 34 .مهر ماه 1369

3-خاطرات استاد خانلری (قافله سالار سخن).ص 434

4-خاطرات استاد خانلری.ص 339

5-هفتاد سخن (مجموعه مقالات دکتر خانلری ).ص 397

6-خاطرات استاد خانلری (زیر عنوان من و نیما).ص 447

7-همان منبع.ص 339

8-آموزش ادب فارسی.سال هجدهم. پاییز 1383 .ص 26 . دکتر حسن ذوالفقاری

منابع

1-شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران

2-شاعران سرزمین نور در دست تدوین/شیون نوری

3-آموزش زبان و ادب فارسی /سال هجدهم/پاییز83/ص 27-20

4-تاریخ ادبیات مازندران/طاهری شهاب/نشر رسانش/چاپ اول/خرداد1381 به تصحیح زین العابدین درگاهی

5-قافله سالار سخن(خاطرات دکتر خانلری)انتشارات البرز/1370

6-مجله ی دنیای سخن/ش34/مهر ماه 1369

7-هفتادسخن (مجموعه مقالات دکتر خانلری)